BASKIJA NA RAZVOĐU TERORIZMA I ETNOREGIONALIZMA


EUSKADI – DUGOTRAJNA GENEZA SAMOSVIJESTI

Prošlo je tačno 110 godina kako je Sabino Arana y Goiri skovao neologizam „Euskadi“ („skup Baskijaca“) da bi njim nazvao sedam baskijskih provincija. Od tih sedam, četiri se nalaze u Španiji (Alava, Guipuskoa, La Alta Navara, Biskaja) i tri u Francuskoj (Basse Navare, Labourd, Soule). Prema geografskom položaju španske baskijske provincije pripadaju tzv. Atlantskoj Španiji, s tim što se Biskaja i Gipuskoa nalaze u Baskijskom primorju, a Navara i Alava u njegovom zaleđu. Baskija je jedan od najpitoresknijih dijelova Španije i obuhvata pejzaže primorja, planina i ravnica. Planine su možda i najznačajniji faktor koji je uticao na život Baskijaca – planine su ih umnogome zaštitile od stranih uticaja očuvavši tako baskijsku etnokulturnu specifičnost, ali su istovremeno presjekle baskijsku etniju na španski, južni dio i sjeverni francuski dio.

OD TOVELA DO ARANE

Iako porijeklo Baska još nije objašnjeno (što se često koristi za političke manipulaciju), dosadašnja istraživanja o ovom pitanju imaju zajednički zaključak: Baski su jedan od najstarijih naroda Evrope, a njihovu specifičnost ističe jezik – Euskera, koji jedini ne pripada porodici indoevropskih jezika. Postoji predanje da je baskijski jezik na Pirinejsko poluostrvo donio Tovel, Nojev unuk. Međutim, za bolje shvatanje savremenog nacionalizma i etnoregionalizma u Baskiji nije neophodno putovati u biblijsko vrijeme, već se u prošlost treba vratiti za period nešto duži od jednog vijeka. Etnoregionalizam se u Španiji pojavio za vrijeme Prve Republike 1873. godine ističući pitanja autonomije, samouprave regija i decentralizacije. Lijevi republikanci, tzv. kantonalisti su, suprotno monarhistima, zahtijevali da centralna vlast ima samo neznatna ovlaštenja i da se rekonstrukcija korumpiranog, posrnulog društva izvrši prema formuli „de abajo arriba“, tj. odozdo na više. No, vojni udar generala Kamposa i ponovno proglašenje monarhije nakratko su ugušili stremljenja etnoregionalista. Posljednje desetljeće XIX vijeka ipak je označilo kraj jedne tradicionalne Španije: Ona konačno prestaje biti kolonijalna sila, 1890. godine u Baskiji (u Bilbaou) dolazi do prvog generalnog štrajka u kome radnici odnose pobjedu, a 1895. godine Sabino Arana „otac“ baskijskog nacionalizma osniva BNP (Baskijsku nacionalističku partiju), odnosno PNV (Partido nacionalist vasco). Do pojave Aranine nacionalističke ideologije jezik je bio glavna crta baskijskog identiteta, ali osnivanjem PNV-a i širenjem aranizma stvaraju se uslovi za formiranje političkog identiteta i novog zamaha etnoregionalizma. Aranizam je podrazumijevao da jedino nezavisna država može da obezbjedi očuvanje posebnosti Baskijaca. Međutim, Arana je u svojoj nacionalističkoj ideologiji otišao mnogo dalje od zahtijevanja nezavisnosti. Njegovo poimanje nacije obuhvatalo je primordijalno stajalište kombinovano sa poistovjećivanjem nacije i rase, tako da „Ne može Bask biti onaj ko to hoće, nego samo onaj ko mora jer je od porodice nasledio rasnu obavezu da to bude“[1]. Objašnjavajući povezanost Baskijaca sa baskijskim teritorijama, Arana se, čini se, oslanjao i na stavove Fridriha Racela koji je sintezu zemlje i ljudi tumačio idejom „Blut und Boden“, tj. „krv i tle“. Na kraju, Arana je potencirao „čistotu krvi i jezika“ čime je onemogućio integraciju imigranata u baskijsko društvo. Zapravo je otišao tako daleko da je izmislio euskera garbija (čist baskijski jezik) koji nije bio govorni jezik, a ni jezik klasične baskijske književnosti XVI i XVII vijeka nastale u današnjim francuskim baskijskim provincijama.

Bez obzira na mnoge pogreške koje je aranizam sadržavao, ova ideologija je omogućila da se Baski preko Araninog PNV-a političkim putem izbore za svojeciljeve. Politička borba Baska je tako nastavljena i nakon Aranine smrti. U politički nestabilnoj Španiji, u kojoj su se od 1902. do 1923. godine promijenile 33 vlade, etnoregionalnim zahtjevima Baska se centralna vlast u Madridu jedva opirala. Nakon sloma vojne diktature Primo de Rivere i formiranja Druge Republike 1931. godine, više nije bilo prepreka za sticanje širokih autonomija pojedinih španskih regija. Godine 1934. autonomna vlada u Barseloni proglašava katalonsku državu u okviru španske federalne Republike, dok Baskija svoju autonomiju stiče 1936. godine. Iste godine, međutim, počinje građanski rat koji će ubrzo poništiti sva nacionalna i etnoregionalna stremljenja Baska.

DOBA REPRESALIJA GENERALISIMUSA

Kraj rata 1939. godine značio je kraj Druge Republike, ali i autonomnih vlada Baskije i Katalonije koje su morale napustiti zemlju jer su bile na strani poraženih. Francisko Franko Bahamonde je, nakon zavođenja diktature, odmah krenuo u obračun sa baskijskim i drugim etnoregionalnim pokretima u Španiji. Ukinuo je autonomiju Baskije, te izvršio udar na kulturni identitet Baska zabranivši upotrebu baskijskog jezika u nastavi, štampi, kao i isticanje bilo kakvih nacionalnih simbola. Frankizam je, kao totalitarni režim, bio omražen kod ogromnog broja stanovništva Španije, pa su štrajkovi i protesti radnika, studenata, bezzemljaša, ali i inteligencije postali normalna pojava. Na ove pokrete Franko je odgovarao hapšenjima, proganjanjima i drugim vidovima represije. Frankizam je počeo snažno da utiče na političke prilike i na javno mnjenje u baskijskim provincijama. Dio naroda i političara je smatrao da treba nastaviti borbu protiv Franka putem političkog angažmana, štrajkova i demonstracija, dok je drugi dio javnosti smatrao da je neophodno započeti odlučniju oružanu borbu. Tako je nakon dvadeset godina Frankovog režima, tačnije u ljeto 1959. godine došlo do formiranja ETA-e (Euzkadi Ta Azkatasuna – Baskijska otadžbina i sloboda). ETA je bila osnovana kao nacionalna, revolucionarna i ilegalna organizacija koja je trebalo da se bori za nezavisnost Baskije.

Međutim, postojali su i drugi problemi osim centralne generalisimusove vlasti protiv kojih se nije mogla boriti ni ETA. Naime, iako je aranizam oslabio 1930-ih, u vremenu represije koje je uslijedilo ova je ideologija ponovo našla pristalice među baskijskim nacionalistima, istina u manje tvrdokornom obliku. Snažna industrijalizacija u Baskiji je povlačila za sobom mase imigranata koji, prema aranistima, kvare „čistotu krvi i jezika“ i razvodnjavaju baskijski etnos. Sve izraženija netolerancija prema doseljenicima, ksenofobija i etnocentrizam, dodatno su zatezali odnose sa centralnom vlašću, ali i među samim Baskima. Uprkos silnim unutrašnjim političkim previranjima, Baski i dalje protestuju protiv Franka – studenti, radnički sindikati, sveštenstvo, inteligencija, sitna buržoazija, nacionalisti, komunisti… Franko je odgovarao uvođenjem opsadnog, vanrednog stanja, pa je u Biskaji od 1956. do 1975. vanredno stanje uvođeno tri puta. Još glasnija pobuna Baska u Gipuskoi je natjerala Franka da u ovoj provinciji pet puta uvodi vanredno stanje, koje je ukupno trajalo 15 mjeseci.

Ovakva situacija je dovela do prvih sabotaža i oružanih akcija ETA-e u julu 1961. godine. Do 1970. oko 5.000 njenih simpatizera i članova je uhapšeno, privođeno, a mnogi su izbjegli u Francusku.Baskijski sveštenici koji su bili protiv diktature, takođe su bili proganjani i nazivani „komunističkim popovima“. Sukob demonstranata širom Španije sa režimom kulminira u vrijeme tzv. procesa u Burgosu (decembar 1970.) kada su devetorica pripadnika ETA-e osuđeni na smrt. Francisko Franko je, pod pritiskom opozicije, crkve i svjetske javnosti morao smrtne kazne zemijeniti vremenskim. Pripadnike ETA-e nisu uplašila proganjanja i hapšenja. Naprotiv, 1973. su izvršili najznačajniji atentat – ubili su Karera Blanka, predsjednika vlade i Frankovog nasljednika. Od tada pa do Frankove smrti, Baskija je bila pod stalnim žestokim stiskom režima. U aprilu 1975. godine u Baskiji se uvodi opsadno stanje, a čak četvrtina regularnih španskih policijskih snaga je okupirala baskijske provincije. Pripadnici ETA-e i nacionalistističkih partija, socijalisti i komunisti, hapšeni su i ubijani na najsurovije načine. To je bio zadnji udarac jedne diktature i tmurni kraj jedne još tmurnije ere. Francisko Franko Bahamonde je umro 20.11.1975. godine, a vlast je preuzeo princ Huan Karlos koji je za kralja proglašen dva dana nakon Frankove smrti.

USPON ETNOREGIONALIZMA

Huan Karlos je odmah po preuzimanju vlasti donio Dekret o legalizovanju upotrebe regionalnih jezika. Ovaj dokument je omogućio da oko 12 miliona ljudi prvi puta nakon 1939. koristi svoj maternji jezik (baskijski, katalonski, galješki, valensijano). Međutim, decenijama ugnjetavanom narodu ovo nije bilo dovoljno, pa se zahtijevaju priznanja javnih sloboda i političkih prava, opšta amnestija, smanjenje inflacije i nezaposlenosti, a etnoregionalisti sve glasnije traže autonomiju za Baskiju i Kataloniju. Samo 1976. godine u Španiji je bilo oko 37.000 štrajkova i demonstracija i bilo je jasno da su ekonomska, socijalna i teritorijalna rekonstrukcija neophodne.

U prvim godinama postfrankizma dolazi do izražene polarizacije baskijskog javnog mnjenja i političkih partija o tome kako u budućnosti voditi borbu za etnokulturnu slobodu i regionalnu autonomiju. Dok su jedni bili za mirniju opciju predvođenu PNV-om, drugi su podržavali agresivniju ETA-u i njeno političko krilo Herri Batasuna (HB – Narodno jedinstvo). Prvi su bili za autonomiju unutar Španije, a drugi isključivo za nezavisnost. Novi talas etnoregionalizma je prevladao, što je pokazao referendum za status autonomije. Od 60% izašlih birača, 90% ih je glasalo za autonomiju. Ovo je značilo da Španija postaje decentralizovana država koja će se dalje izgrađivati na osnovama nacionalnog i regionalnog pluralizma, ali i poraz separatističke koalicije ETA-e i HB. Nakon referenduma je ETA najavila dalju oružanu borbu za nezavisnost, a u toj borbi će nerijetko stradavati i sami Baski, što će domaću i svjetsku javnost okrenuti protiv ETA-e i njenih terorističkih akcija. Baskija 11.01.1980. i formalno postaje autonomna regija, a na izborima za regionalni parlament ubjedljivo pobjeđuje PNV sa oko 40% osvojenih glasova ispred HB sa 16,5%, RЅOE (Socijalističke partije Baskije) sa 14% i EE (Euskadisco Ezkerra – Baskijska ljevica) sa oko 10% osvojenih glasova. U narednih dvadesetak godina odnos političkih snaga u Baskiji će ostati više manje isti. PNV se učvrstio na mjestu najjače partije (2001. preko 40% biračkog tijela), dok se broj pristalica HB i ETA-e osjetno smanjuje. Razlog za opadanje popularnosti organizacije ETA treba tražiti u činjenici da velika većina stanovništva smatra da je nestankom frankizma prestala potreba za oružanom borbom. Štaviše, akcije ETA-e su sve češće smatrane terorističkim, a njeni članovi teroristima. Odnos javnog mnjenja prema teroristima se dramatično izmijenio između 1979. i 1989. godine. Dok je 1979. godine 17% ispitanika smatralo teroriste patriotama, taj procenat je 1989. pao na svega 5%. Samo 5% ispitanika je smatralo da su teroristi kriminalci, da bi deset godina kasnije ovaj broj porastao na 16%.

Pad popularnosti ETA-e nikako ne znači pad popularnosti nacionalizma. Etnoregionalisti su za Baskiju izvojevali nekoliko važnih bitaka u domenima poreskih olakšica, finansijske autonomije, autonomije policije, i uopšte u pogledu nadležnosti regionalnih institucija samouprave. Ovo se odrazilo i na procvat kulture i jezika kao veoma bitnih odrednica baskijskog identiteta. Dok je 1981. godine 21,5% stanovništva govorilo baskijskim jezikom, taj procenat je 1991. iznosio 26%. Ipak, i pored svih pozitivnih trendova, Baskija u ovom periodu i dalje ima dosta problema koji se ogledaju u padu industrijske proizvodnje, nezaposlenosti, negativnom migracionom saldu i daljem etničkom miješanju stanovništva. U periodu 1981-1991. godina, iz Baskije je emigriralo oko 80.000 ljudi više nego što je u nju imigriralo, a prema popisu iz 1991. godine manje od 40% stanovnika su činili oni čiji su roditelji Baski.

NOVI POČETAK

Uprkos širokoj autonomiji Baskije, čak 12% Baska je 1996. smatralo Španiju tuđom državom, a gotovo trećina su bili pristalice potpune nezavisnosti. Međutim, evidentno je da sve više stanovništva teži ka demokratskim, ustavnim promjenama, a ne radikalnim i militantnim akcijama, što se, opet, odrazilo i na političke partije i izborne rezultate. Ovakav trend je neophodan za dalji dijalog vlasti u Madridu sa regionalnim političkim partijama iz Baskije. Treba ipak istaći da se baskijski nacionalisti ne odriču u potpunosti ideje o nezavisnosti. O tome svjedoči i prijedlog Huana Hose Ibareće koji je ispred PNV-a pobijedio na regionalnim izborima 1998. godine. Naime, on je predložio da u evropskim okvirima Baskija ima svojevrsnu samostalnost i konfederalni odnos sa ostatkom Španije. Godine 2002. je EU ipak odbacila mogućnost da Baskija postane njena punopravna članica. Međutim, pitanje je kakvu će pregovaračku poziciju imati Baski u dijalogu sa Madridom (i/ili Briselom) nakon vijesti koja je obišla svijet: ETA polaže oružje! Nakon 45 godina od prvih oružanih akcija, ETA je u martu proglasila trajni prekid militantnih akcija, što je možda do sada najveća pobjeda demokratije, umjerenog nacionalizma i etnoregionalizma. Nema sumnje da ovakva odluka označava jedan novi početak i otvaranje novih mogućnosti i perspektiva za prosperitet Baskije, Baska i njihove etnokulturne specifičnosti. Ovim se označava kraj jednog oblika borbe, ali i otpočinjanje novog, jer Baski su narod koji je naučio da se bori za svoje ciljeve i da opstaje vijekovima u borbama sa centralizmom, unitarizmom, diktatorima i kulturnim tlačiteljima.

* ODABRANA BIBLIOGRAFIJA:

– M. Asurmendi /ur/, Identitet i nasilje, Biblioteka XX Vek, Beograd, 2002.

– Б. Благојевић, Етнорегионализам у Европи, Глобус, Српско географско друштво, Београд, 2005.

– T. Inđić, Savremena Španija, Nolit, Beograd, 1982.

– S. Newman, Ethnoregional Conflict in Democracies, Greenwood Press, Westport, 1996.

– N. Samardžić, Istorija Španije, Plato, Beograd, 2003.

– A.D. Smith, Nacionalni identiteti, Biblioteka XX Vek, Beograd, 1998.


[1] Karlos Martines Goriaran: Suština jedne imaginarne otadžbine, u Mikel Asurmendi /ur/: Identitet i nasilje, biblioteka XX vek, Beograd, strana 52.

Objavljeno u časopisu GLOBUS broj 31, 2006.

Advertisements

One thought on “BASKIJA NA RAZVOĐU TERORIZMA I ETNOREGIONALIZMA

  1. Povratni ping: Gej (ni)je (bio) OK – Gay ondo dago/Gay ez da ok | Ne plači , to mogu i ja ….

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s