Quando la letteratura abbatte confini: “Più silenzioso dell’acqua” – Prikaz italijanskog izdanja romana „Tiši od vode“

Guardammo in silenzio il pavimento fino alla fine della canzone. Quindi mi raccontò che era figlio di un serbo e di una croata, che i genitori avevano divorziato e che si erano battuti con tutte le forze per avere l’affidamento su di lui. Ridendo mi disse che per merito della sentenza del giudice si trovava lì insieme con noi, da questa parte della trincea. Perché se per caso il giudice lo avesse affidato alla madre, probabilmente ora ci staremmo guardando attraverso il mirino del fucile. [p. 70]

acqua stiloStilo editrice è una delle tre case editrici italiane vincitrici del bando di Europa Creativa finanziato dal programma di Traduzioni Letterarie della Comunità Europea con il progetto Voices from European peripheries. Literature, lost and rediscovered identity, che consiste nella traduzione di sei opere narrative di autori residenti in Stati a margine della comunità europea  o con essa confinanti.

I temi fondamentali che legano insieme le opere scelte sono le fratture che caratterizzano l’Occidente, la ricerca di un’identità forte e coesa per l’Europa, i problemi della periferia che tendono a ripercuotersi al centro e ad alimentare nazionalismi e populismi.

In questo contesto si inserisce Più silenzioso dell’acqua, romanzo di Berislav Blagojević tradotto da Danilo Capasso e rappresentativo, nell’ambito del progetto, della letteratura della Bosnia Erzegovina.

Dominante è qui lo spettro del conflitto serbo-bosniaco con le sue ineluttabili conseguenze sulla gente comune. Il protagonista, Danilo Misič, vive dalla fine della guerra in uno stato di totale distacco dalla realtà a causa di un pesante stress post traumatico. Il suo unico canale di comunicazione con il mondo esterno sono dei criptici appunti che scrive nella sua casa di cura e che contengono dei dialoghi tra lui e il poeta russo Daniil Charms, ponte tra la situazione di straniamento che il giovane uomo sperimenta (Charms è morto sotto regime totalitario) e il suo passato ricco di speranza, cultura, musica e letteratura.

Attorno a Danilo orbitano la moglie Radmila, determinata a salvare suo marito dall’indifferenza dei medici che lo considerano un caso perso sulla cui guarigione non è necessario investire energie e risorse, e il dottor Berkovič, il quale attraverso la singolare vicenda del giovane intraprende un percorso di crescita personale che lo porterà a ritrovare la sua umanità in un ambiente che lo spingerebbe invece a trattare gli esseri umani come fossero numeri.

Radmila non ha combattuto la guerra, non ne parla e non può ricordarla, ma ne sconta le conseguenze quando cerca di ottenere le migliori cure possibili per suo marito: il divario sociale tra i ceti più abbienti, che possono permettersi di vivere una vita tutto sommato normale nonostante la devastazione post bellica, e la povera gente comune è evidente soprattutto nel tentativo di espatriare. L’Europa civilizzata non ne può più di profughi traumatizzati da curare, è sorda alle richieste di aiuto della gente comune ed esser nata nei Balcani viene vissuto da lei come un handicap tangibile e irrimediabile.

Le difficoltà di  Radmila nell’ottenere la giusta attenzione per Danilo riflette in realtà, come sottolinea l’autore stesso in un’intervista, una tendenza più generale della società bosniaca post bellica, e cioè la scarsa attenzione nei confronti dello stress post traumatico degli ex soldati, che spesso faticano a farsi ascoltare e convivono con una vergogna silenziosa.

I punti di vista del dottore, di Radmila e di Danilo si alternano in una struttura frammentaria, a volte al punto da essere difficile da seguire, in cui tutti i personaggi risultano accomunati dalla difficoltosa ricerca di una via d’uscita non solo dal dramma del dopoguerra, ma anche dai muri invisibili di una società che è ancora chiusa, muta e sorda alle esigenze della gente comune e trincerata in un sistema corrotto e complesso.

Il romanzo di Blagojević  non si limita quindi a raccontare una storia, ma dà voce ad un’intera comunità, la cui storia tristemente recente è ancora troppo poco raccontata e diffusa, e in questo incarna appieno il progetto promosso da Stilo editrice: raccontare le fratture dell’Europa per costruirle un’identità precisa, accogliente e poliedrica.

Loreta Minutilli

* Tekst dostupan na OVOJ stranici.

PIÙ SILENZIOSO DELL’ACQUA – PRIKAZ

Bosnia ed Erzegovina: la guerra nei Balcani si è appena conclusa e la gente raccoglie i cocci di quel che è rimasto delle loro vite. Ma, per molti, ciò che rimane sono solo fantasmi e incubi che non se ne vanno nemmeno con la luce del giorno. Danilo Mišić guarda nel vuoto dalla finestra di una clinica psichiatrica. Non parla, si lascia lentamente andare e tutto quel che fa è scrivere in un quaderno dei dialoghi immaginari tra lui e Daniil Ivanovič Charms, poeta russo scomparso nel 1942. Sono conversazioni criptiche e inutili per una commissione che giudica il paziente solo come un numero (lui è il 36918). Ma dentro quelle frasi, dentro la corazza che Danilo si è costruito, c’è ancora l’uomo che è stato costretto a partire per la guerra. Era uno storico, un geografo? Cosa è stato e cos’è ora? Nemmeno lui lo ricorda, annientato dal senso di colpa per aver procurato la morte di centinaia di innocenti. Oltre la barricata della sua testa, ci sono la moglie Radmila, l’amico Alen e il dottor Borković che cercano di riportare Danilo alla vita. La sola speranza è un viaggio clandestino attraverso la Serbia e i confini rumeno e bulgaro, fino alle sponde del Mar Nero. Tre giorni di navigazione per arrivare a Batumi, in Georgia, dove una equipe di medici ha accettato di accogliere Danilo. Sullo sfondo, la musica grunge, amata da Danilo e Radmila, che negli anni Novanta rappresenta la ribellione e la scintilla di una speranza che resiste tra le macerie. La voce di Eddie Vedder che intona Present Tense risuona ancora nei ricordi di Radmila, che non vuole arrendersi e lasciar andare così il suo uomo dallo sguardo spento…

Grunge e Pearl Jam, ma non solo. Tutto il bellissimo romanzo di Berislav Blagojević è permeato dalla musica e dalle parole dei Pink Floyd, Led Zeppelin, Leonard Cohen e molti altri, come a voler dimostrare che l’arte è l’unica speranza e la sola arma di difesa contro chi vuole la guerra a tutti i costi in un territorio, quello jugoslavo, “nel quale lo spazio è predestinato geograficamente, in termini di civilizzazione, sia ai corsi di integrazione che a quelli di disintegrazione. È questa la sua realtà geografica e storica, la sua caratteristica latente, il dato di fatto del passato e del presente”. Dunque, il futuro dei Balcani dipende da una scelta: scegliere l’integrazione o la disintegrazione? Quale sia stata la risposta lo sappiamo tutti. Tra le pieghe della storia personale, la lotta di Radmila per portare suo marito in un luogo dove lo si voglia curare, o la scelta del dottor Borković di non essere come gli altri medici della commissione, che hanno dimenticato il senso del loro lavoro per i pazienti, c’è molto di più. Troviamo la descrizione di un paese devastato da una guerra che non ha decretato alcun vincitore, ma che ha solo stilato un lungo elenco di vittime. Di certo, sotto le macerie di un paese e di un popolo, c’è ancora la speranza che risiede nella musica, nella poesia e nella natura stessa. “Le medicine non sono necessarie. (..) Guardi! Si volga indietro e si guardi bene intorno. Vede il mare potente e misterioso e questa collana di perle di montagna biancastre dietro di noi? Vede le nuvole che nella loro irripetibilità e continua effervescenza portano i cambiamenti? Si accorge del silenzio che tutto lenisce e di tutti questi colori che nutrono gli occhi e l’anima?” Avremmo un farmaco potente per guarirci dal nostro odio reciproco, avremmo un’arma che può solo fare del bene e mai ferire, ma non vogliamo medicine e non vogliamo usare armi che non facciano male. Però possiamo leggere libri come questo.

Articolo di Renzo Brollo

MANGIALIBRI 

MUZIKA I(LI) STVARNOST U ROMANU TIŠI OD VODE BERISLAVA BLAGOJEVIĆA

Rad Sonje Lero „Muzika i(li) stvarnost u romanu Tiši od vode Berislava Blagojevića“ objavljen je u Zborniku radova sa X međunarodnog naučnog skupa održanog na Filološko-umetničkom fakultetu u Kragujevcu, knjiga II ROCK ‘N’ ROLL.

2016 Zbornik X skup 2015 knjiga2-1472016 Zbornik X skup 2015 knjiga2-148 copy2016 Zbornik X skup 2015 knjiga2-149 copy2016 Zbornik X skup 2015 knjiga2-150 copy2016 Zbornik X skup 2015 knjiga2-151 copy

Kompletan Zbornik dostupan je na ovom linku.

PRIKAZ ROMANA „BUMERANG“ B. MAKSIMOVIĆA

„Beskrajne su tajne provincijskih biblioteka.“ Ovom rečenicom je Svetislav Basara započeo svoj roman „Fama o biciklistima“, ali isto tako ju je mogao iskoristiti i Berislav Blagojević u svom novom romanu „Bumerang“.

I dok se Basara igra izmišljajući knjige koje pronalazi u biblioteci u Bajinoj Bašti, Berislav – ili da budemo precizni, njegov junak – u biblioteci u Brodu pronalazi jedan fascinantan artefakt, izdanje nadbiskupskog časopisa Vrhbosna iz 1920. i neke, odštampano na ćirilici i ekavici (!) koje poziva na štrajk u odbranu radničkih prava pobunjenih željezničara!

Otkud taj dokument tu posebna je priča, ali takav početak nije slučajan i ima svoje mjesto u arhitekturi knjige. Tim uvodom, koji kao da je pisan ne u drugom vremenu već u drugoj dimenziji, Berislav pravi preludijum za ono što će tek da dođe, priču o bibliotekama, granicama, pravu čovjeka na rad i putovanju kroz vrijeme.

Postoji nekoliko ključeva za čitanje ovog romana.

„Bumerang“ je i priča o Brodu kao gradu koji je vječito na granici svjetova.

Prije svega, možemo ga čitati kao priču o četvorici tridesetpetogodišnjaka i njihovim problemima pri snalaženju u ovom vremenu i prostoru. To su one godine u kojima je čovjek, kao što bi Meša rekao, dovoljno mlad da ima još želja, ali dovoljno star da ispije podosta životne žuči i vidi kako za napredak i ispunjenje ambicija nisu dovoljni ni pamet ni težak rad već često nešto sasvim drugo. Bumerang generacijom se u nazivaju „mladi odraslog uzrasta koji se vraćaju da žive sa roditeljima nakon perioda nezavisnosti“.

U slučaju četvorice musketira o kojima Berislav pripovijeda ne radi se o ljudima koji nemaju želje za životom, koji nisu pokušavali da nađu posao, ženu, da sagrade svoj dom. Naprotiv. Radi se o ljudima koji su sve to pokušavali, volontirali, išli na razgovore za posao, skupljali odbijenice kao Panini sličice i onda su u jednom trenutku iz ovog ili onog razloga jednostavno odustali.

Mnogo je pasusa u kojima se ta njihova prostorno-vremenska dezorijentisanost materijalizuje: „I mi smo u okovima, ali u nekim drugačijim – u verigama beznađa, bankarskog ropstva i domaćih robovlasnika. Stojimo i čekamo i krivi i dužni. Stojimo i ćutimo, baš kao i oni. U gradu začaurenom u rascjepu između šta-bi-bilo-kad-bi-bilo i šta-bi-bilo-da-je-bilo, u gradu koji ne nudi ništa sem vremena. Ima li razlike između osuđenika i nas, tobože slobodnih? Postoji li razlika izmešu zatvorske ćelije i ovog grada?

„Bumerang“ je i priča o Brodu kao gradu koji je vječito na granici svjetova. To je posebno naglašeno u poglavlju koje se baš tako i zove „Na granici“ i to poglavlje je jedan od najboljih dijelova romana iz kojeg čovjek prosto ne zna šta bi prvo citirao.

„Sredinom rijeke pruža se nevidljivi limes koji je, čini mi se, oduvijek tu. Granicu je nemoguće opipati, na nju se ne može staviti prst i reći eto, to je to, ali svejedno znam da je tu. Osjećam je, ona je dio mene. Ona je rođenjem stečeni melanom koji sporo ali sigurno burgija u dubinu tkiva. I ako bih želio biti operisan od nečega, onda bi to sigurno bio taj zloćudnik. Ali, granica je, kako nas je istorija već informisala (jer podučila nas nije, to je fakat!), žilava kategorija čija tajna dugovječnosti počiva upravo u nama. I prilično je depresivna ta izvjesnost da će granice iščeznuti tek onda kada naše vrste više ne bude.“

Bumerang generacijom se u nazivaju „mladi odraslog uzrasta koji se vraćaju da žive sa roditeljima nakon perioda nezavisnosti“

U ovom dijelu knjige najzanimljiviji je dio gdje se pojavljuje motiv pronađenog rukopisa. „Najzanimljivi dio“ zapravo zvuči prilično blijedo, to je jedan istinski fascinantan odlomak koji naprosto savija vrijeme. Tu Berislav, kao i spomenuti Basara na početku, zapravo igra staru postmodernističku igru pronalaska izgubljenog rukopisa i preko ove igre povlači vremenske parabole s kojima dokazuje, kao Propovijednik, da se nikad ništa ne mijenja i da ništa novo nema pod suncem.

Narator u jednom trenutku u knjizi laureata NIN-ove nagrade iz Broda Voje Čolanovića, koji se takođe u romanu spominje često i sa kojim vodi intertekstualne razgovore, sasvim slučajno pronalazi papir nepoznatog porijekla na kojem zapravo otkriva da je sve to što njega muči godine 2016. isto tako bilo prije nekoliko vijekova.

To je priča o Luiđiju Ferdinandu Marsiljiju, italijanskom grofu, prirodoslovcu, avanturisti, diplomati i špijunu, koji je naše krajeve zadužio time što je napisao djelo „Danubius Pannonico-Mysicus“. Tatari su ga tokom jedne misije oteli i držali u zarobljeništvu, onda su ga prodali nekim bosanskim konjanicima, a na kraju su ga otkupili franjevci i oslobodili. Njegova životna je nevjerovatna i nema ovdje dovoljno mjesta da se kvalitetno prepriča. Ali ono što je bitno jeste da je on u jednom trenutku „poput krtice rovio po krvavom i ugljenisanom Budimu“ i tražio ostatke biblioteke Matije Korvina i tu uviđamo još jedan razlog zbog kojeg ga je Berislav uveo u ovu priču.

Knjige u ovoj knjizi su nešto gotovo ljekovito.

Drugi razlog je isto tako bitna je činjenica da je on vodio austrijsku delegaciju za razgraničenje po Karlovačkom miru 1699. godine. (Opet te proklete granice!) Saznajemo tako da je zbog nekog ostrva nasred Save, koje je postalo prepreka u pregovorima, Visoka porta pisala austrijskom dvoru, kako je car lično naredio Marsiljiju da sa ovog ostrva ukloni topove, da poruši rovove i da se ostrvo u dokumente uvede kao zajedničko.

Čitav ovaj odlomak koji se proteže na nekoliko strana napisan je u samo jednoj rečenici i čovjek ima osjećaj kao da čita neki od Albaharijevih romana ili gleda jedan od onih filmova koji su snimljeni u jednom kadru.

Kraj tog odlomka je posebno lijep: „I on zaklopi knjigu i obuze ga gnjev zbog činjenica da je samo njegov grad bio predodređen za uništenje, jer isto se desilo i mnogo puta kasnije i on poče da plače nekontrolisano i pomisli opet na Korvinovu biblioteku, pa na ojađenu i obesknjiženu biblioteku u svome gradu, pa na Marsiljija i na takozvanu Marsiljijevu liniju,koja je u dijelu Pounja, eto, i danas granica između država i kako je sve povezano i kako sve ima smisla i kako je, opet, sve besmisleno i kako se sve mijenja i granice i države i ljudi i kako je sve prolazno i kako ne vrijedi žaliti ni za čim osim za knjigama i bibliotekama.

(Uh! Ima u ovom odlomku nešto što me podsjeća na sami kraj Leopardijeve pjesme „Beskraj“ (L’infinito), samo što je Leopardi uspio da poentira osjećanjem ispunjenosti i sreće, a Berislav je, ipak, malo dublje potonuo.)

Knjige u ovoj knjizi su nešto gotovo ljekovito. Serum protiv otrova svakodnevice, izvor novih svjetova u koje se može pobjeći kad ovaj postane nepodnošljiv, riznica saznanja o ovom svijetu kako je nekada izgledao, ali i inspiracija kakav bi mogao da bude kad bismo mi bili bolji.

„Majka ne zna da sam isuviše depresivan i umoran da bih postao pijanac. Pored novca, alkoholizam zahtijeva odgovarajuću volju i predanost, a toga ovih dana imam samo za knjige. (…) Miris papira me umiruje i čini mi se da ruke uprljane prašnjavim knjigama nisu izvor alergija i plućnih bolesti, već da, upravo suprotno, kroz njih upijam osobitu vrstu ljekovitosti.“

„Bumerang“ je zapravo priča koja sve vrijeme gravitira oko biblioteke. Prva scena se dešava u biblioteci, narator i kasnije pomaže svojoj bivšoj razrednici pri seljenju i katalogizovanju knjiga, a u jednom trenutku kad život previše stegne svoja klješta njemu se javlja spasonosna ideja Projekta BOB – Brodske omladinske biblioteke.

Kad je već izgledalo da je izgubio i zadnji razlog da se raduje novom danu naratoru iznenada na um pada ideja kojom bi uspio ne samo da obnovi zapuštenu biblioteku već i da zaposli sebi i trojicu drugova. „Od opštine ćemo tražiti tražiti prostorije – ostatak stare željezničke stanice koji ionako samo propada i ne služi ničemu; klince ćemo udaljiti od kafana i kladionica, jer u blizini stanice toga nema, grad će dobiti nešto prepoznatljivo, nešto što drugi gradovi nemaju“, govori narator prijateljima prije nego što im predstavi detaljan plan projekta.

Ovaj projekat nije samo razrada jedne plemenite ideje, on je na jednom simboličkom planu zapravo dokaz da su i oni počeli da hvataju korak sa vremenom u kojem žive i shvatili da – koliko god ovo zvučalo naivno i NVO-ovski – inicijative mogu da se realizuju i na neki drugi način, bez partijske knjižice i velikih sredstava.

Kao i u njegovom prošlom romanu „Tiši od vode“, koji je ušao u uži izbor za NIN-ovu nagradu 2016. godine, i ovdje muzika ima veoma bitnu ulogu. Džuboks u lokalnoj kafani uvijek vrti neku njihovu pjesmu, na slušalicama su posebno odabrane melodije, vode se razgovori o albumima i autorima. Ukratko, muzika nije samo podloga, ona je često i okosnica oko koje se vrti cijela jedna generacija koja je preko muzike sticala svoj identitet i usvajala osnovne vrijednosti koje su u jednom određenom periodu prestale biti na snazi.

U slučaju četvorice musketira o kojima Berislav pripovijeda ne radi se o ljudima koji nemaju želje za životom, koji nisu pokušavali da nađu posao, ženu, da sagrade svoj dom. Naprotiv.

Tako je muzika koju su oni slušali i uz koju su odrastali postala ne samo dio njihovog identiteta već na neki način i dokaz njihovog životnog poraza. „Negdje pod konac prošlog vijeka na terasi tog zdanja svirao je naš bend. Tada smo još vjerovali u oslobađajuću moć muzike, u prosvjetiteljsku snagu poezije. Drug Sikira bi iz grla ječao Kurvine sinove, ali oni se nisu obazirali“, kaže narator u jednom trenutku.

Na kraju, može se reći da je „Bumerang“ i priča o tome kako ljubav može da nadomjesti mnogo toga što nedostaje čovjeku u životu i kako, da se poigram Berislavovim stilom pripovijedanja, jedan poziv menja sve, ali ne bi bilo u redu da otkrijem sve iz ove knjige.

Ovaj kratki roman od cijelih 110 strana je istinski zanimljivo i višeslojno djelo i moram priznati da sam pri drugom čitanju otkrio dosta toga što mi je prvi put promaklo. Berislav Blagojević je, vrijedi to ponoviti hiljadu puta, jedan od najzanimljivih predstavnika nove generacije domaćih pisaca i velika je nepravda što je više priznat sa strane nego kod nas. Ali tu tešku priču ćemo sačuvati za neki drugi put.  

Autor: Boris Maksimović

Objavljeno na mondo.ba

 

PRIKAZ ROMANA „BUMERANG“ U VEČERNJIM NOVOSTIMA

Prikaz romana „Bumerang“, zajedno sa romanom „Kukavičja pilad“ moguće je pročitati na ovom linku. Autor teksta pod naslovom „Veličina malih priča“ je Mladen Vesković.

Na portalu časopisa Ljudi govore dostupna je i proširena verzija prikaza.

vecernje-novosti-januar-2017